سلول‌های iPS چیست | تحول پزشکی ترمیمی در ژاپن

روز پنجشنبه ۱۹ فوریه ۲۰۲۶، خبری تاریخی از ژاپن مخابره شد که بی‌تردید نقطه عطفی در مسیر تحول پزشکی جهان محسوب می‌شود. وزارت بهداشت ژاپن با تائید دو محصول درمانی مشتق از سلول‌های بنیادی پرتوان القایی (iPS Cells)، رسماً راه را برای ورود این فناوری انقلابی به بازار هموار کرد . این رویداد مهم که حاصل نزدیک به دو دهه تلاش مستمر علمی پس از کشف این سلول‌ها توسط پروفسور شینیا یاماناکا، برنده جایزه نوبل ۲۰۱۲ است، نویدبخش عصری تازه در درمان بیماری‌های صعب‌العلاج خواهد بود.

محصول نخست با نام «آمشپری» که توسط شرکت سومیتومو فارما توسعه یافته، برای درمان بیماری پارکینسون طراحی شده و شامل پیوند سلول‌های پیش‌ساز عصبی تولیدکننده دوپامین به مغز بیماران است. محصول دوم، «ری‌هارت»، ورقه‌ای سلولی حاوی سلول‌های عضله قلب است که برای ترمیم آسیب‌های ناشی از نارسایی شدید قلبی روی سطح قلب پیوند زده می‌شود. هر دو محصول با مجوز موسوم به «تائیدیه با شرایط و زمان‌بندی محدود» صادر شده‌اند که نشان از دقت و احتیاط نهادهای نظارتی در عین شتاب بهره‌گیری از این فناوری نوین دارد .

سلول‌های iPS که با بازبرنامه‌ریزی سلول‌های بالغ بدن مانند سلول‌های پوستی ساخته می‌شوند، قابلیت منحصر‌به‌فرد تبدیل شدن به انواع سلول‌های تخصصی را دارند و برخلاف سلول‌های بنیادی جنینی، با چالش‌های اخلاقی کمتری مواجه هستند. این ویژگی‌ها، آنها را به ابزاری بی‌نظیر برای پزشکی بازساختی و درمان طیف وسیعی از بیماری‌ها از جمله برخی سرطان‌ها تبدیل کرده است .

اما آنچه این خبر را برای ما در ایران حائز اهمیت مضاعف می‌کند، نه صرفاً ثبت یک موفقیت علمی در آن سوی جهان، بلکه پرسشی است که باید از خود بپرسیم: جایگاه ما در این مسیر کجاست؟ خوشبختانه ایران در سال‌های اخیر با تکیه بر دانش  فرزندان خود، گام‌های بلندی در حوزه سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی برداشته است. بر اساس آخرین آمارها، ایران با تولید و عرضه ۶ محصول سلول‌درمانی دارای مجوز سازمان غذا و دارو، در باشگاه محدود دارندگان این فناوری‌های پیشرفته در جهان ثبت شده و در رقابت‌های منطقه‌ای، رتبه سوم را به خود اختصاص داده است . بیش از ۲۰ هزار پیوند سلول‌های بنیادی در کشور انجام شده و مراکز متعددی در تهران، شیراز، اصفهان و دیگر شهرها به صورت فعال در این حوزه مشغول به کار هستند .

اما در کنار این دستاوردهای ارزشمند، نمی‌توان از زنگ خطری که این روزها به صدا درآمده غافل شد. در شرایطی که ژاپن و دیگر کشورهای پیشرفته با سرمایه‌گذاری کلان بر روی فناوری‌های نوین پزشکی، آینده درمان را شکل می‌دهند، ما شاهد روند رو به رشد مهاجرت نخبگان علوم پزشکی از کشور هستیم. رئیس کمیسیون بهداشت مجلس به‌درستی این پدیده را «زنگ خطری جدی برای نظام سلامت» توصیف کرده است . واقعیت تلخ این است که امروز حتی پزشکان متخصص ما پس از سال‌ها تلاش، با مشکلات جدی در آغاز مسیر شغلی مواجه هستند و نبود حمایت کافی، درآمد نامتناسب با هزینه‌های زندگی، و محدودیت در دسترسی به تکنولوژی‌های پیشرفته، بسیاری از آنان را به سوی مهاجرت سوق می‌دهد . کشورهایی مانند کانادا نیز با سیاست‌های جدید خود از جمله بررسی ۱۴ روزه ویزای تحصیلات تکمیلی، عملاً چراغ سبز را برای جذب نخبگان ما روشن کرده‌اند .

اینجاست که نقش سازمان نظام پزشکی به عنوان نهاد صنفی حامی جامعه پزشکی، بیش از پیش برجسته می‌شود همواره بر این باور بوده‌ام که صیانت از حقوق مردم و ایمنی بیمار، جز در سایه حفظ کرامت و منزلت جامعه پزشکی ممکن نیست. سرمایه‌گذاری بر روی دانشمندان و پزشکان جوان، سرمایه‌گذاری برای آینده سلامت کشور است. اگر خواهان آن هستیم که در رقابت جهانی فناوری‌های نوین پزشکی عقب نمانیم و روزی شاهد تائید محصولات ایرانی مشتق از سلول‌های بنیادی در مراجع بین‌المللی باشیم، باید از همین امروز برای حفظ و تقویت سرمایه انسانی خود چاره‌ای بیندیشیم.

ژاپن به ما نشان داد که پشت هر محصول پیشرفته پزشکی، ده‌ها سال تلاش مستمر، سرمایه‌گذاری هدفمند و مهم‌تر از همه، باور به توانایی‌های داخلی نهفته است. ما نیز اگر بخواهیم در این مسیر گام برداریم، چاره‌ای جز حمایت همه‌جانبه از نخبگان و ایجاد بسترهای مطلوب برای ماندگاری و شکوفایی استعدادهای آنان نداریم. این نه یک انتخاب، که ضرورتی انکارناپذیر برای صیانت از آینده سلامت آحاد جامعه است.

پرسش‌های متداول

سوال 1: سلول‌های iPS چیست؟
پاسخ: سلول‌هایی هستند که از سلول‌های بالغ بازبرنامه‌ریزی شده و قابلیت تبدیل به انواع سلول‌های بدن را دارند.

سوال 2: آیا درمان با iPS تأیید شده است؟
پاسخ: بله، ژاپن اولین کشور است که درمان‌های مبتنی بر iPS را تأیید کرده است.

سوال 3: کاربرد این سلول‌ها چیست؟
پاسخ: درمان پارکینسون، نارسایی قلبی، بیماری‌های عصبی و برخی سرطان‌ها.

سوال 4: آیا این درمان ایمن است؟
پاسخ: تحت نظارت دقیق علمی و بالینی انجام می‌شود.

سوال 5: آیا ایران در این حوزه فعال است؟
پاسخ: بله، ایران دارای چندین محصول سلول درمانی تأیید شده است.

دکتر پوریا عادلی متخصص رادیوانکولوژی